Barcha yozuvlar
Fintech

Markaziy bank: 9 oyda kartalar bo'yicha firibgarlikdan 278,3 mlrd so'm zarar, eng ko'p holat — zararli APK

Cardblock ma'lumotlariga ko'ra, 1-yanvardan 1-oktyabrgacha 113,1 mlrd so'm bloklangan. Raqamlar nimani ko'rsatadi va to'lov tizimlarini quruvchi muhandislar uchun qanday xulosalar bor.

Nima bo'ldi

Markaziy bank 13-noyabr kuni (sahifa 16-noyabrda yangilangan) Ichki ishlar vazirligining Cardblock platformasida ro'yxatga olingan firibgarlik murojaatlari bo'yicha tezkor tahlilni e'lon qildi. Tahlil 2026-yil 1-yanvardan 1-oktyabrgacha bo'lgan davrni qamrab oladi.

Asosiy raqamlar:

Turlar bo'yicha taqsimot (Markaziy bank):

Usul Holatlar Zarar, mlrd so'm
Mobil qurilmaga o'rnatilgan zararli dastur 18 830 79,3
Telefon orqali firibgar ko'rsatmasiga amal qilish 611 27,7
Telegram akkauntini egallab olish 2 808 21,9
Soxta treyding takliflari 1 044 15,1
"Moliyaviy piramida"larga pul o'tkazish 1 086 14,0
Yetkazilmagan tovar/xizmat uchun oldindan to'lov 3 571 10,5
Fuqaro nomiga rasmiylashtirilgan onlayn kreditlar 130 10,6
Onlayn o'yinlardagi to'lovlar 272 0,9
Turi ko'rsatilmagan (karta yoki e-hamyondan yechilgan) 11 475 98,1

Alohida guruh: 2 737 ta murojaat (7,6 mlrd so'm) bo'yicha fuqarolar pulni o'g'irlangan deb o'ylagan, aslida esa kredit qarzi avtomatik undirilgan (Markaziy bank). Ishlar bo'yicha ichki ishlar organlari tergov olib bormoqda.

Ma'lumot uchun: davr turlicha yoritilgan — Markaziy bank "1-yanvardan 1-oktyabrgacha" deydi, ba'zi nashrlar "10 oy" deb yozgan. Rasmiy manbaga ko'ra bu to'qqiz oy. Shuningdek, jadvaldagi zararlar yig'indisi 278,1 mlrd so'm chiqadi, e'lon qilingan jami esa 278,3 mlrd — farq kichik, ehtimol yaxlitlash bilan bog'liq, ammo bank buni izohlamagan.

Kontekst

Bu statistikaning qadri — u zarar qayerda paydo bo'layotganini ko'rsatadi. Holatlar soni bo'yicha birinchi o'rinda zararli dasturlar (asosan messenjerlar orqali tarqatiladigan APK fayllar) turibdi: barcha holatlarning qariyb yarmi. Zarar hajmi bo'yicha esa eng katta qator — "turi ko'rsatilmagan" holatlar, ya'ni jabrlanuvchi pul qanday yo'qolganini o'zi ham aniq ayta olmagan.

Mening hisob-kitobimga ko'ra, o'rtacha zarar turlar bo'yicha keskin farq qiladi: zararli dastur holatida bir holatga taxminan 4,2 mln so'm, telefon orqali "ko'rsatma berish" holatida esa taxminan 45 mln so'm to'g'ri keladi. Ya'ni ijtimoiy muhandislik (social engineering — odamni aldab, o'z qo'li bilan amal bajartirish) kam uchraydi, lekin har biri ancha qimmatga tushadi.

Bu raqamlarni yaqinda e'lon qilingan boshqa ma'lumot bilan solishtirish foydali. Spot.uz Markaziy bankka tayanib yozishicha, faqat oktyabr oyida banklarning sessiya antifrod tizimlari 3,86 mln dan ortiq yuqori xavfli sessiyani aniqlagan va 1,69 trln so'mlik operatsiyalar cheklangan. Bu zarar emas, balki to'xtatilgan urinishlar va cheklangan mablag'lar ko'rsatkichi, shuning uchun uni 278,3 mlrd bilan to'g'ridan-to'g'ri qo'shib yoki taqqoslab bo'lmaydi. Lekin u himoya qatlami allaqachon katta hajmda ishlayotganini ko'rsatadi. O'sha maqolada Markaziy bankning sentyabrdagi loyihasi ham tilga olingan: shubhali operatsiyalarni aniqlash tizimlari 24/7 ishlashi, real vaqtda baholashi va shubhali holatda mijozdan qo'shimcha tasdiq so'rashi kerak. Loyihaning jamoatchilik muhokamasi tugagan, lekin qabul qilingani haqida xabar yo'q.

Bu nimani anglatadi

Foydalanuvchilar uchun Markaziy bank tavsiyalari aniq: messenjer yoki noma'lum manbadan fayl o'rnatmaslik, karta ma'lumotlari va tasdiqlash kodini hech kimga — "bank xodimi" yoki "huquq-tartibot xodimi"ga ham — bermaslik, Telegram'da ikki bosqichli tasdiqni yoqish, investitsiya bo'yicha "pulni ko'paytiramiz" takliflariga ishonmaslik va firibgarlikka uchragan zahoti bank hamda IIVga murojaat qilish.

Bizneslar va to'lov tashkilotlari uchun asosiy xulosa: SMS-kod endi yetarli himoya emas. Agar telefonda zararli dastur bo'lsa, u SMS'ni o'qiydi va mijoz o'rniga tasdiqlaydi. 18 830 holat — bu nazariy xavf emas.

Muhandislar uchun bir nechta amaliy yo'nalish ko'rinadi:

  • Qurilmani bog'lash va attestatsiya. Yangi qurilmadan birinchi kirish, karta qo'shish yoki limitni o'zgartirish — alohida, kuchliroq tasdiq talab qiladigan hodisalar bo'lishi kerak. Play Integrity / App Attest kabi mexanizmlar va ekranni ustma-ust qoplash (overlay) yoki Accessibility xizmatlari orqali boshqaruvni aniqlash shu yerda foydali.
  • Risk asosidagi qadam-baqadam tasdiq (step-up). Har bir to'lovga bir xil OTP emas: yangi qabul qiluvchi, odatdan katta summa, yaqinda o'zgartirilgan parol — bularning yig'indisi risk ballini oshirib, qo'shimcha tekshiruv yoki kechiktirilgan o'tkazmani ishga tushirishi kerak.
  • Tezkor bloklash uchun arxitektura. 113,1 mlrd so'mni bloklash mumkin bo'lgani — vaqt omili hal qiluvchi ekanini ko'rsatadi. Banklar va to'lov tashkilotlari o'rtasida shikoyat signalini soniyalar ichida uzatish, hodisaga asoslangan (event-driven) bloklash va bloklashning idempotent bo'lishi — bularning hammasi backend vazifasi.
  • Ma'lumot sifati. 11 475 holat va 98,1 mlrd so'm "turi ko'rsatilmagan" — eng katta qator. Bu shikoyat formasi va ichki tasniflash (taxonomy) yaxshilanishi kerakligini bildiradi: tranzaksiya ID, qurilma, kanal, qabul qiluvchi kabi tuzilgan maydonlarni avtomatik to'ldirish tahlilni ancha aniqroq qiladi.
  • Bildirishnomalar UX'i. 2 737 kishi kreditning avtomatik undirilishini firibgarlik deb o'ylagan. Demak, push/SMS matnida "nima uchun yechildi" aniq yozilmagan. Bu kichik o'zgarish — ammo murojaatlar oqimini va ortiqcha tergov yukini kamaytiradi.

Mening fikrim

Markaziy bank bunday tafsilotli taqsimotni ochiq e'lon qilayotgani to'g'ri qadam: bunday raqamlarsiz risk modellarini to'g'ri sozlab bo'lmaydi. Lekin menimcha, keyingi bosqich — "fuqarolar ehtiyot bo'lsin" degan chaqiriqdan tashqari, tizim darajasidagi himoyani kuchaytirish. Zararli dastur va akkaunt egallab olish holatlari foydalanuvchining xatosi bilan boshlanadi, ammo pul yechilishi bankning backend'idan o'tadi. Aynan o'sha yerda yangi qurilma, yangi qabul qiluvchi va g'ayrioddiy summa birga kelganda to'lovni to'xtatish imkoni bor.

Ikkinchi fikrim — ma'lumotning tuzilishi haqida. Eng katta zarar qatori "noma'lum" bo'lib qolar ekan, qaysi himoya ishlayotganini o'lchash qiyin. Shikoyat yuborilganda bank tomonidan texnik kontekstni avtomatik biriktirish ham tahlilchilarga, ham tergovga yordam beradi.

Sentabrdagi 24/7 real vaqt antifrod talablari qabul qilinsa, bu sohani bir xil minimal darajaga olib chiqadi. Muhimi, ular mijozni haddan tashqari ko'p bloklab, oddiy to'lovlarni qiyinlashtirmasligi kerak — yaxshi antifrod ko'rinmas bo'ladi va faqat haqiqiy xavfda ishlaydi.

Manbalar: Markaziy bank (uz), Markaziy bank (ru), Spot.uz, Gazeta.uz, Spot.uz — antifrod, oktyabr. Bu investitsiya maslahati emas, shaxsiy fikr.

// izohlar

Izohlar yuklanmoqda...

    // keyingi qadam

    Keling, birga nimadir quramiz.

    Telegramda yozish
    aslbek@asldev: ~
    ❯