GET/blog

Yozuvlar

Dasturlash, iqtisod va fintech haqida shaxsiy (subyektiv) fikrlarim.

So'nggi yozuvFutbol4 daq o'qishO'zbekiston futboli, 22-noyabr: «Neftchi» ertaga «Al-Hilol»ni qabul qiladi, chempionlik kubogi 28-noyabrda Farg'onaga«Neftchi» 23-noyabr kuni Farg'onada OChL Elitasida «Al-Hilol» bilan o'ynaydi, liga esa kubokni 28-noyabr kuni Istiqlol stadioniga olib borishini ma'lum qildi. «Nasaf» va «So'g'diyona» g'alaba qozondi, U-17 ertaga Yamayka bilan.O'qish
  1. Maosh endi istalgan kartaga: Markaziy bank Mablag'larni taqsimlash markazini ishga tushirdi — ish haqi reyestri, ERI va muhandislar uchun savollar18-noyabrdan xususiy sektor xodimlari ish haqini o'zlari tanlagan bank kartasi yoki hamyoniga olishlari mumkin. Tizim qanday ishlaydi, nima hali noaniq va to'lov tizimlarini yozayotgan dasturchilar nimaga tayyorlanishi kerak.Fintech
  2. Webhook'ga ko'r-ko'rona ishonmang: HMAC imzo, replay himoyasi, dublikatlar va navbatProvayder bitta eventni uch marta yuboradi, ba'zan noto'g'ri tartibda, ba'zan esa uni umuman provayder yubormagan bo'ladi. Django va Celery'da webhook'ni xavfsiz va bir martadan qabul qilishni qadamma-qadam ko'ramiz.Dasturlash
  3. Reestrda bor, bazada yo'q: to'lovlarni provayder reestri va bank ko'chirmasi bilan har kuni solishtirishProvayder pul o'tkazdi, summa esa bazaga to'g'ri kelmaydi — qaysi to'lov? Django va PostgreSQL'da kunlik rekonsiliatsiya: farq turlari, avtomatik va qo'lda yopish, ledger va ogohlantirishlar.Fintech
  4. O'zbekiston futboli, 21-noyabr: «Navbahor» «Neftchi» chempionligini kechiktirdi, U-17 Kot-d'Ivuarga yutqazdi«Navbahor» vodiy derbisida «Neftchi»ni 3:2 hisobida yengib, chempionlik masalasini so'nggi turlarga qoldirdi. «Lokomotiv» «Paxtakor»ni 2:1 yengdi, U-17 terma jamoasi Kot-d'Ivuarga 1:2 hisobida yutqazdi.Futbol
  5. O'zbekiston futboli, 20-noyabr: «Neftchi» bugun Namanganda chempion bo'lishi mumkin, U-17 Kot-d'Ivuar bilan o'ynaydi«Neftchi» bugun «Navbahor»ni yengsa va «Paxtakor» yutmasa, Superliga chempionligi muddatidan oldin hal bo'ladi. Kechqurun U-17 terma jamoamiz jahon chempionatidagi ilk o'yinini o'tkazadi.Futbol
  6. O'zbekiston futboli, 19-noyabr: U-17 jahon chempionati boshlandi, Fayzullayevda to'piq jarohatiQatarda U-17 jahon chempionati start oldi, jamoamiz ertaga Kot-d'Ivuar bilan o'ynaydi. Abbosbek Fayzullayevning o'ng oyoq to'pig'i shikastlangani ma'lum bo'ldi, Superliga 28-turi esa bugun boshlanadi.Futbol
  7. SHA-256 paroldan himoya qilmaydi: salt, pepper, Argon2id va Django'da avtomatik qayta hashlashHash qilingan parollar jadvali sizib chiqsa, nega ular baribir bir necha soatda tiklanadi? Sekin hash funksiyalar, Django PASSWORD_HASHERS, legacy hash'larni o'rash, brute force'ga qarshi limit va vaqt bo'yicha xavfsiz solishtirish.Dasturlash
  8. Logout bosildi, token esa hamon ishlaydi: session va JWT, refresh token va bekor qilishJWT imzosi to'g'ri bo'lsa, server uni rad etmaydi, hatto foydalanuvchi "hamma joydan chiqish"ni bosgan bo'lsa ham. Session va JWT ichida nima bor, refresh rotatsiyasi, denylist, token versiyasi va token qayerda saqlanishi Django misolida.Dasturlash
  9. 'Google orqali kirish' ichida nima bo'ladi: OAuth 2.0, OpenID Connect va PKCEBackend'ga kelgan email yoki token — bu isbot emas. Authorization Code + PKCE oqimi, access token va ID token farqi hamda Django'da ID token'ni imzo, aud, iss va exp bo'yicha to'g'ri tekshirish.Dasturlash
  10. Markaziy bank: 9 oyda kartalar bo'yicha firibgarlikdan 278,3 mlrd so'm zarar, eng ko'p holat — zararli APKCardblock ma'lumotlariga ko'ra, 1-yanvardan 1-oktyabrgacha 113,1 mlrd so'm bloklangan. Raqamlar nimani ko'rsatadi va to'lov tizimlarini quruvchi muhandislar uchun qanday xulosalar bor.Fintech
  11. O'zbekiston futboli, 18-noyabr: Esanovning dubli bilan Saudiya yengildi, ayollar terma jamoasi yig'inni boshladiTerma jamoamiz Dohada Saudiya Arabistonini 2:1 hisobida yengdi: ikkala golni Sherzod Esanov urdi, bu raqib ustidan 2015-yildan beri ilk g'alaba.Futbol
  12. 403 ketdi, teshik qoldi: CSRF va CORS farqi va nega ikkalasi kerakCORS so'rovni to'xtatmaydi, faqat javobni skriptdan yashiradi. SameSite, CSRF token, Origin tekshiruvi va preflight qanday ishlaydi, Django'da CSRF_TRUSTED_ORIGINS va django-cors-headers'ni teshik ochmasdan qanday sozlash kerak.Dasturlash
  13. O'zbekiston futboli, 17-noyabr: bugun Saudiya bilan o'yin, U-20 Venesuelani 5:2 yengdi, «Guliston» stadioni to'xtab qoldiTerma jamoa bugun 20:30 da Dohada Saudiya Arabistoni bilan o'ynaydi, Shomurodov ishtiroki bo'yicha manbalar turlicha. U-20 Venesuelani 5:2 hisobida yengdi, «Guliston» stadioni qurilishi kechikmoqda.Futbol
  14. O'zbekiston futboli, 16-noyabr: ertaga Dohada Saudiya bilan o'yin, Abdumajidov yanvardan «Brest»daTerma jamoa 17-noyabr kuni Dohada Saudiya Arabistoniga qarshi o'ynaydi. «Paxtakor» himoyachisi Muhammadrasul Abdumajidov 1-yanvardan «Brest» futbolchisi bo'ladi, «Neftchi» esa chempionlikni 20-noyabrdayoq hal qilishi mumkin.Futbol
  15. "200 OK", lekin ichida xato: status kodlar, RFC 9457 problem+json va DRF'da API xatolarini loyihalashMijoz "success": false ni ko'rmay, yashil belgi chizdi. 400/401/403/404/409/422/429 ni qachon tanlash, problem+json, maydonlar bo'yicha validatsiya xatolari va ichki tafsilotni sizdirmaydigan bitta exception handler.Dasturlash
  16. O'zbekiston futboli, 15-noyabr: «Neftchi» tumanda «Bunyodkor»ni 4:0 yengdi, chempionlikka bir qadam qoldi«Neftchi» qoldirilgan bahsda «Bunyodkor»ni 4:0 hisobida yengib, «Paxtakor»dan 5 ochko oldinga chiqdi. Rossiya o'yinidan keyingi izohlar va ertangi U-20 bahsi.Futbol
  17. O'zbekiston futboli, 14-noyabr: bugun Farg'onada «Neftchi» — «Bunyodkor», U-20 Venesuela bilan 2:2Superliga peshqadami «Neftchi» bugun qoldirilgan 26-tur o'yinida «Bunyodkor»ni qabul qiladi. O'zbekiston U-20 Venesuela bilan 2:2 durang o'ynadi, U19 chempionatida chorak finallar.Futbol
  18. O'zbekiston futboli, 13-noyabr: 2:0 dan 2:3 gacha — Rossiyaga mag'lubiyat, FIFA reytingida pasayishO'zbekiston Toshkentda Rossiyaga qarshi 2:0 hisobida oldinda borib, Komlichenko dubli va Miranchuk golidan so'ng 2:3 hisobida yutqazdi. Navbatdagi o'yin 17-noyabr kuni Dohada Saudiya Arabistoniga qarshi.Futbol
  19. O'zbekiston futboli, 12-noyabr: bugun Toshkentda Rossiya bilan o'yin, ayollar terma jamoasi Olimpiada saralashida Yaponiya va Avstraliya bilanO'zbekiston bugun soat 20:00 da «Paxtakor»da Rossiyani Husanovsiz qabul qiladi. Ayollar terma jamoasi LA-2028 saralashida Yaponiya, Avstraliya va Xitoy Taypeyi bilan bir guruhga tushdi.Futbol
  20. Migratsiya saytni qotirganda: lock navbati, NOT VALID, CONCURRENTLY va ikki deploy qoidasiBir millisekundlik ALTER TABLE ham butun saytni to'xtatishi mumkin. Qaysi DDL jadvalni qulflaydi, NOT NULL ustunni, index'ni va ustun o'chirishni Django'da trafikni to'xtatmasdan qanday o'tkazish kerak.Dasturlash
  21. Crédit Mutuel Arkéa'ga kiberhujum: bankning o'z hisobidan taxminan 100 mln yevro va provayder orqali kirishFransuz banki uchinchi tomon provayderi orqali uyushtirilgan hujumni tasdiqladi: pul bankning o'z hisobvarag'idan o'tkazilib, kriptoga aylantirilgan. Mijozlar aktivlariga ta'sir yo'q, deydi bank.Fintech
  22. Idempotentlik kalitlari: to'lov ikki marta yechilmasligi uchunJavob yo'qoldi, client retry qildi va mijozdan pul ikki marta yechildi. Idempotency-Key, PostgreSQL unique constraint va bitta transaction yordamida retry'ni xavfsiz qilamiz: Django'da to'liq realizatsiya va Stripe bilan solishtirish.Fintech
  23. Bitta kalit tugadi, ming so'rov bazaga yugurdi: Redis kesh naqshlari, TTL va cache stampedeKesh kalitining muddati tugagan sekundda nima bo'ladi va uni qanday jilovlash mumkin: cache-aside, write-through, jitter, lock, XFetch bilan erta yangilash va on_commit ichidagi invalidatsiya.Dasturlash
  24. TBC Uzbekistan III chorakda: sof foyda 61% kamaydi, NPL 11,8%, to'lovlar esa 46,5% o'sdiTBC Uzbekistan'ning III chorak foydasi 15,9 mln lariga tushdi, muammoli kreditlar ulushi 11,8% ga yetdi. Bu raqamli kreditlash, regulyator talablari va muhandislar uchun nimani anglatadi.Fintech
  25. Kesh invalidatsiyasi: kesh o'chirildi, sahifada esa hamon eski narxpost_save'da keshni o'chirish nega eski narxni qaytarib qo'yadi, on_commit buni qanday tuzatadi, guruh uchun versiyalangan kalitlar va 12 ta worker'dagi lokal kesh bilan nima qilish kerak.Dasturlash
  26. Celery vazifasi ikki marta bajarildi: acks_late, retry va idempotent vazifalarDeploy paytida worker o'ldi va mijoz cashback'ni ikki marta oldi. Celery'da ack qachon ketadi, retry qanday ishlaydi va vazifani takrorga chidamli qilish uchun nima kerak.Dasturlash
  27. Transactional outbox: buyurtma saqlandi, xabar esa yo'qoldiBazaga yozib, keyin brokerga xabar yuborish — bu ikki tizimga yozish, ular orasida jarayon o'lsa, xabar jimgina yo'qoladi. Outbox jadvali, SKIP LOCKED bilan relay va idempotent iste'molchi bu bo'shliqni qanday yopishini ko'rib chiqamiz.Dasturlash
  28. Balans ustuni yolg'on gapirganda: double-entry ledger, debit = kredit va o'zgarmas yozuvlarBitta balance ustuni pul qayerdan kelib, qayerga ketganini aytmaydi. Hisoblar, o'tkazmalar va qatorlar, debit = kreditni PostgreSQL trigger bilan majburlash, storno va snapshot'lar: Django'da halol ledger quramiz.Fintech
  29. Coinbase AQShda milliy trast bank uchun yakuniy ruxsat oldi: custody federal nazoratga o'tadi, depozit va sug'urta yo'qOCC 6-noyabrda Coinbase National Trust Company'ga yakuniy ruxsat berdi. Bu chakana bank emas, institutsional custody uchun federal ramka; sud jarayoni esa davom etmoqda.Fintech
  30. O'zbekiston futboli, 11-noyabr: «Guliston» Birinchi liga chempioni, Rossiya Toshkentga Golovin va Osipenkosiz keladi«Guliston» Birinchi liga finalida «Qoraqalpog'iston FA»ni 4:0 hisobida yengib chempion bo'ldi. Rossiya terma jamoasi esa 12-noyabrdagi o'yin oldidan Osipenko va Golovindan ayrildi.Futbol
  31. O'zbekiston futboli, 10-noyabr: Rossiya o'yinini tojikistonlik hakam boshqaradi, Proliga mavsumi yakunlandiO'zbekiston – Rossiya o'yinini (12-noyabr, 20:00) tojikistonlik Gulmurodi Sa'dullo boshqaradi, Shomurodov yig'inga qo'shildi. Proliga yakunlandi, o'tish bosqichi taqvimi e'lon qilindi.Futbol
  32. O'zbekiston futboli, 9-noyabr: Kannavaro Rossiya bilan o'yinga 30 kishini chaqirdi, Husanov tarkibda yo'qKannavaro noyabr yig'iniga 30 nafar futbolchini chaqirdi, Husanov tiklanish uchun tarkibdan tashqarida. Superliga 27-turida "Neftchi" OKMKni 90+8-daqiqadagi gol bilan yengdi.Futbol
  33. O'zbekiston futboli, 8-noyabr: «Nasaf» ayollari Osiyo chorak finalida, «Lokomotiv» Andijonda 3:1 yutdi«Nasaf» ayollar jamoasi «Kaya-Iloilo»ni 4:0 hisobida yengib, AFC Ayollar Chempionlar ligasi chorak finaliga chiqdi. Superliga 27-turida «Lokomotiv» Andijonda 3:1 hisobida g'alaba qozondi, «Navbahor» 15 o'yindan beri yutqazmayapti.Futbol
  34. O'zbekiston futboli, 7-noyabr: Kannavaro Italiya terma jamoasini orzu qiladi, "Dinamo" "So'g'diyona"ni yengdiFabio Kannavaro Sky Sport Italia'ga kelajakda Italiya terma jamoasini boshqarish orzusi haqida gapirdi. U-17 "Lokomotiv"ni 4:1 hisobida yengdi, "Dinamo" Zominda 3:1 hisobida g'alaba qozondi.Futbol
  35. O'zbekiston futboli, 6-noyabr: "Xorazm" ilk bor "Bunyodkor"ni yengdi, Karpin Toshkentdagi o'yin haqida"Xorazm" Superliganing 27-turida mehmonda "Bunyodkor"ni 2:1 hisobida yengib, unga qarshi ilk g'alabasini qo'lga kiritdi. Karpin O'zbekiston bilan o'yinni Rossiya uchun yutuq deb atadi.Futbol
  36. O'zbekiston futboli, 5-noyabr: "Nasaf" Quvaytda 0:2 dan qaytib yutdi, Rossiya bilan o'yin vaqti ma'lum"Nasaf" OCHL-2 da "Al-Kuvayt"ga 0:2 hisobida yutqazib turib 3:2 hisobida g'alaba qozondi, Abdixoliqov dubl qayd etdi. O'zbekiston 12-noyabr kuni soat 20:00 da Toshkentda Rossiya bilan o'ynaydi.Futbol
  37. Binance 6,3 mlrd dollarlik buzilishdan keyin yechishlarni tikladi: 20 daqiqalik hujum va to'lov muhandislari uchun saboqlar29-oktabrdagi rekord hujumdan so'ng Binance 1-noyabrdan yechishlarni bosqichma-bosqich ochdi, sof chiqim birinchi kunda 3,64 mlrd dollarni tashkil etdi. Hot wallet, limitlar va prod'ga kirish haqida nimalarni o'rganish mumkin.Fintech
  38. OFFSET 200 000: nega 10 000-sahifa sekin ochiladi va keyset pagination buni qanday hal qiladiOFFSET har bir o'tkazib yuborilgan qatorni baribir o'qiydi va yangi yozuv kelganda sahifalarni surib yuboradi. (created_at, id) bo'yicha keyset pagination, base64 cursor, COUNT(*) narxi va Django'da to'liq realizatsiya.Dasturlash
  39. O'zbekiston futboli, 4-noyabr: O'FA Kannavaro ketishi haqidagi xabarni rad etdi, "Nasaf" Kuvaytda o'ynaydiO'FA Fabio Kannavaro terma jamoani tark etishi haqidagi xabarlarni rad etdi, shartnoma kuchda. Rossiya bilan o'yin 12-noyabr 20:00 da, "Nasaf" bugun "Kuvayt SK" mehmoni.Futbol
  40. O'zbekiston futboli, 3-noyabr: Osiyo kubogi 2027-yil dekabriga ko'chirildi, "Paxtakor" "An-Nasr"dan 2:6 hisobida yutqazdiOFK Osiyo kubogini 2027-yil 23-dekabr – 2028-yil 21-yanvarga ko'chirdi. Elit OChLda "Paxtakor" uyida "An-Nasr"ga 2:6 hisobida yutqazdi, "Neftchi" "Traktor" bilan 2:2 durang o'ynadi.Futbol
  41. Connection pooling: "too many clients" xatosi, CONN_MAX_AGE, psycopg pool va PgBouncerPod'larni 4 tadan 16 taga ko'tardingiz va PostgreSQL "too many clients" deb javob berdi. Ulanish nega qimmat, Django uni qanday boshqaradi va qachon CONN_MAX_AGE, psycopg pool yoki PgBouncer kerak.Dasturlash
  42. 0.1 + 0.2 ≠ 0.3: pulni kodda float emas, Decimal va tiyinda saqlash, yaxlitlash va yo'qolgan tiyinFloat'da saqlangan pul oy oxirida tiyinlab farq beradi. Decimal va minor units qanday ishlaydi, HALF_UP va bankir yaxlitlashi qachon farq qiladi va komissiya hisoblashda tiyinni qanday yo'qotmaslik kerak — Django modeli bilan.Fintech
  43. MVCC va VACUUM: qatorni o'chirdingiz, jadval esa kichraymadiPostgreSQL'da UPDATE aslida yangi qator yozadi, DELETE esa hech narsani o'chirmaydi. Dead tuple, bloat, autovacuum va bitta unutilgan tranzaksiya butun bazani qanday shishirishini ichkaridan ko'ramiz.Dasturlash
  44. O'zbekiston futboli, 2-noyabr: "Paxtakor" Ronaldusiz "An-Nasr"ni qabul qiladi, Shomurodov 8-golini urdi"Paxtakor" bugun OChL Elitasida Ronaldu, Koman va Simakansiz kelgan "An-Nasr"ni qabul qiladi, "Neftchi" Maskatda "Traktor" bilan o'ynaydi. Superligada "Navbahor" derbida "Andijon"ni yengdi.Futbol
  45. Poyga holati va select_for_update: oxirgi chiptani ikki kishi sotib olgandaIkki so'rov bir vaqtda qoldiqni o'qib, oxirgi chiptani ikki marta sotadi. F() bilan atomik UPDATE, select_for_update, nowait, skip_locked, deadlock'lar va version ustuni bilan optimistic locking — PostgreSQL ichidan tushuntirilgan.Dasturlash
  46. Besh markaziy bank QR to'lov tizimlarini bog'lashga kelishdi: 2026-yil oxirigacha mexanizm, ishga tushirish sanasi hali yo'qO'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston va Ozarbayjon markaziy banklari milliy QR tizimlarini integratsiya qilish mexanizmini yil oxirigacha ishlab chiqadi. Bu foydalanuvchilar, biznes va to'lov tizimlari muhandislari uchun nimani anglatadi.Fintech
  47. O'zbekiston futboli, 31-oktabr: "Paxtakor" Urganchda 121 daqiqalik o'yinda yutdi, Ronaldu Toshkentga kelishi gumonSuperliga 26-turida "Paxtakor" VAR gol bekor qilgan dramatik o'yinda "Xorazm"ni 1:0 hisobida yengdi. Sports.uz xabariga ko'ra, "Al-Nassr" Ronalduni Toshkentdagi o'yin tarkibiga kiritmagan.Futbol
  48. O'zbekiston futboli, 30-oktabr: U-15 FIFA festivalida 42-o'rin, futzal terma jamoasiga Bahodir Ahmedov qaytdiU-15 terma jamoasi 189 jamoa qatnashgan FIFA festivalini 42-o'rinda yakunladi, futzal terma jamoasiga Bahodir Ahmedov tayinlandi. "Paxtakor" 2-noyabr kuni "Al-Nasr"ni qabul qiladi.Futbol
  49. Izolyatsiya darajalari: ikkita psql oynasida beshta anomaliya va yo'qolgan 50 000 so'mIkkala so'rov ham COMMIT bo'ldi, xato yo'q, lekin pulning bir qismi yo'qoldi. Dirty read'dan write skew'gacha har bir anomaliyani ikki psql sessiyasida takrorlaymiz va Django'da serialization xatosini to'g'ri qayta urinamiz.Dasturlash
  50. Markaziy bank milliy to'lov svitchi nizomini tasdiqladi: 2027-yil 25-yanvardan so'mdagi to'lovlar yagona infratuzilma orqaliNizom ishtirokchilar, sof kliring, likvidlik va 30 ish kunlik ulanish tartibini belgilaydi. To'lov tizimlari quruvchi muhandislar uchun bu nimani anglatishini tahlil qilamiz.Fintech
  51. N+1 muammosi: bitta sahifa, 500 ta so'rov — select_related, prefetch_related va so'rovlarni sanashLokalda sahifa bir zumda ochiladi, production'da esa sekinlashadi — chunki template har bir qatorda bazaga alohida murojaat qiladi. N+1 ni qanday topish, test bilan qanday qulflash va select_related hamda prefetch_related'ni qachon ishlatishni ko'rib chiqamiz.Dasturlash
  52. O'zbekiston futboli, 29-oktabr: "Nasaf" Kuvayt klubiga yutqazdi, U-15 Gvatemalani 4:1 hisobida yengdi"Nasaf" OChL-2da Qarshida "Kuvayt SK"ga 0:1 hisobida yutqazib, ketma-ket ikkinchi mag'lubiyatga uchradi. U-15 terma jamoamiz Bokuda Gvatemalani 4:1 hisobida yengdi.Futbol
  53. Qariyb 10 ta bank islomiy litsenziya navbatida: komplayens nega asosiy filtr va bu muhandislar uchun nimani anglatadi@bnn_uz xabariga ko'ra, qariyb 10 ta bank islomiy moliya uchun qo'shimcha litsenziyaga ariza bergan. Talablar nimadan iborat, birinchi litsenziya kimga berildi va core banking'da nimalarni qayta o'ylash kerak?Fintech
  54. O'rtacha 7,3 million, mediana 4,2 million: statistika birinchi marta mediana ish haqini e'lon qildiMilliy statistika qo'mitasi ilk bor mediana ish haqini e'lon qildi. Bu raqam nimani ko'rsatadi, uni o'rtacha bilan nega to'g'ridan-to'g'ri solishtirib bo'lmaydi va backend muhandisi uchun p50 bilan qanday bog'liq?Iqtisod
  55. PostgreSQL indekslari va EXPLAIN ANALYZE: 20 ta qator uchun 400 ming qator o'qigan so'rovIndex bor, lekin katta merchant kabineti baribir sekin. EXPLAIN ANALYZE plan'ini qanday o'qish, B-tree ichida nima borligi va bitta kompozit index so'rovni qanday tuzatishini real plan'lar bilan ko'ramiz.Dasturlash
  56. Salom! Bu blog nima haqida va har kuni nima chiqadiBackend va fintech haqida har kuni bitta chuqur maqola, har ikki kunda fintech yangiligiga sharh. Birinchi haftalar rejasi va qanday kuzatib borish mumkinligi.Fikrlar

// keyingi qadam

Keling, birga nimadir quramiz.

Telegramda yozish
aslbek@asldev: ~
❯