Qariyb 10 ta bank islomiy litsenziya navbatida: komplayens nega asosiy filtr va bu muhandislar uchun nimani anglatadi
@bnn_uz xabariga ko'ra, qariyb 10 ta bank islomiy moliya uchun qo'shimcha litsenziyaga ariza bergan. Talablar nimadan iborat, birinchi litsenziya kimga berildi va core banking'da nimalarni qayta o'ylash kerak?
Bugun kechqurun @bnn_uz Telegram kanali qisqa, lekin muhim xabar tarqatdi. Unga ko'ra, qariyb 10 ta tijorat banki islomiy moliya xizmatlarini ko'rsatish uchun Markaziy bankka qo'shimcha litsenziya olishga rasmiy ariza topshirgan. Kanal yozishicha, regulyator Samarqanddagi xalqaro forumda hujjatlar qat'iy komplayens nazoratidan o'tkazilayotganini aytgan. Men to'lov va bank tizimlari bilan ishlayman, shuning uchun bu xabarga texnik tomondan ham qarab chiqmoqchiman.
Nima bo'ldi
- Arizalar. @bnn_uz 28-oktabrda xabar berishicha, qariyb 10 ta tijorat banki islomiy moliya xizmatlari uchun qo'shimcha litsenziya olishga rasmiy ariza bergan. Regulyator Samarqanddagi forumda hujjatlar qat'iy komplayens nazoratidan o'tkazilayotganini ma'lum qilgan. Bu maqolani yozayotgan paytimda arizalar soni Markaziy bankning rasmiy press-relizida yoki boshqa yirik nashrlarda alohida e'lon qilinmagan edi. Shuning uchun bu raqamni kanal xabari sifatida keltiryapman.
- Birinchi litsenziya. Bundan bir necha kun oldin, Gazeta.uz xabariga ko'ra, Markaziy bank boshqaruvi 23-oktabrda Open bank AJga islomiy bank faoliyati uchun 1-I-sonli litsenziya bergan. Bu O'zbekistonda shu turdagi faoliyat uchun berilgan birinchi litsenziya. U "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi qonunning 5¹-moddasida nazarda tutilgan operatsiyalarni qamraydi: muzoraba, vakola, murobaha, salam, mushoraka va ijara.
- Forum. UzDaily yozishicha, Markaziy bank raisi Timur Ishmetov Samarqanddagi xalqaro islom moliyasi forumida 2026–2030-yillarga mo'ljallangan yo'l xaritasini taqdim etgan. Unda 5 ta yo'nalish va 39 ta chora bor. Rais ma'lumotiga ko'ra, hozir islomiy moliya xizmatlarini 11 ta mikromoliya tashkiloti ko'rsatmoqda.
Kontekst
Bu xabar to'satdan paydo bo'lmadi. Mart oyida Markaziy bank raisi Uzbekistan 24 telekanaliga bergan intervyusida 10 dan ortiq bank bu yo'nalishga tayyorgarlik boshlaganini aytgan edi. O'shanda 2026-yilda kamida bitta bankda "islom darchasi" ochish va 2026–2030-yillarda ikkita to'laqonli islomiy bank tashkil etish rejasi e'lon qilingan. Avgust oyida esa Al Muamalat Consulting rahbari Iskandar Tursunov Kun.uz'ga taxminan 20 ta bank tayyorgarlik ko'rayotganini va bir nechtasi ariza topshirganini aytgan. Uning bahosiga ko'ra, ko'rib chiqish taxminan ikki oy davom etadi, shuning uchun ayrim banklar litsenziyani noyabr atrofida olishi mumkin.
"Qat'iy komplayens" so'zining ortida aniq talablar turibdi. Spot.uz iyul oyida e'lon qilingan qoidalarni shunday sharhlagan:
- Mustaqil islomiy bank uchun ham, an'anaviy bankdagi "islom darchasi" uchun ham alohida litsenziya kerak.
- Arizaga islom moliyasi standartlariga muvofiqlik siyosati loyihasi, islomiy moliya kengashi to'g'risidagi nizom va uch yillik biznes-reja ilova qilinadi.
- Muvofiqlik siyosatida standartlarga zid daromaddan voz kechish va uni xayriyaga yo'naltirish tartibi bo'lishi shart.
- Islomiy bankdagi kengash kamida uch kishidan iborat bo'ladi va uning a'zolari Markaziy bank bilan kelishiladi. 2027-yil 1-iyuldan barcha a'zolar uchun AAOIFI sertifikati majburiy bo'ladi.
- "Darcha" ochadigan bank esa malakali mas'ul rahbar tayinlashi kerak. Unga kamida 7 yillik tajriba va AAOIFI sertifikati talab qilinadi.
- Markaziy bank barcha hujjatlar topshirilgandan keyin ikki oygacha muddatda qaror qabul qiladi va uni 3 ish kuni ichida e'lon qiladi.
Bu nimani anglatadi
Mijozlar uchun. Agar arizalar ma'qullansa, islomiy mahsulotlar faqat mikromoliya tashkilotlari bilan cheklanib qolmaydi, odatdagi banklarda ham paydo bo'ladi. Markaziy bank xizmatdan foydalanishdan oldin bankning litsenziyasini rasmiy saytda tekshirishni tavsiya qiladi. Bu maslahat ayniqsa hozir, bozor endi shakllanayotgan paytda dolzarb.
Banklar uchun. Litsenziya ofisga yangi lavha osishdan iborat emas. Kadrlar, kengash, siyosat va audit tayyor bo'lishi kerak. Shuning uchun "qariyb 10 ta ariza" degani yaqin oylarda 10 ta "darcha" ochiladi degani emas.
Muhandislar uchun. Menimcha, eng katta ish aynan bizning zimmamizda bo'ladi.
- Foiz hisoblash mantiqi ishlamaydi. An'anaviy kredit tizimlarida qoldiqqa kunlik foiz yoziladi (accrual). Murobahada esa tovar narxi va ustama shartnoma tuzilganda kelishiladi. Bu ikki xil ma'lumot modeli: biri vaqt bo'yicha hisoblanadi, ikkinchisi shartnomada qat'iy belgilanadi. Mavjud core banking'ga "foiz o'rniga ustama" deb parametr qo'shib qo'yish yetarli bo'lmasligi mumkin.
- Daromad taqsimoti. Muzoraba asosidagi investitsiya depozitlarida mijozga oldindan belgilangan foiz emas, haqiqiy natijadan ulush to'lanadi. Buning uchun fondlar havzasi (pool), taqsimot nisbati va davr yakunidagi hisob-kitob kerak. Bu batch jarayon, uni audit qilish ham oson bo'lishi kerak.
- "Tozalash" (purification) hisobi. Qoidalar standartga zid daromadni xayriyaga yo'naltirishni talab qiladi. Demak, buxgalteriyada bunday summalar alohida belgilanadi, kuzatiladi va hisobotda ko'rinadi.
- Iz qoldirish (audit trail). Har bir mahsulot va uning o'zgarishi kengash tasdig'idan o'tadi. Qaysi versiya, qachon va kim tomonidan ma'qullangani tizimda saqlanishi kerak. Komplayens "qog'ozda" emas, tizimda isbotlanishi kerak.
- Integratsiyalar. To'lov tizimlari, kechikish uchun jarimalar va eslatmalar ham islomiy mahsulot qoidalariga moslashtirilishi kerak. Bu yerda an'anaviy mahsulot logikasini "nusxalab" qo'yish eng xavfli yo'l.
Mening fikrim
Menimcha, regulyatorning shoshilmay, komplayensga urg'u berishi to'g'ri. Islomiy moliyada eng qimmat aktiv bu ishonch. Agar birinchi mahsulotlar "nomi o'zgargan foizli kredit" bo'lib chiqsa, butun soha zarar ko'radi va buni keyin tuzatish juda qiyin bo'ladi.
Shu bilan birga, ikkita istagim bor. Birinchisi, shaffoflik: qaysi banklar ariza bergani va qaror qachon chiqqani rasmiy manbada e'lon qilinsa, bozor taxminlar bilan emas, faktlar bilan ishlaydi. Ikkinchisi, texnik tayyorgarlikka e'tibor: litsenziya olish bilan mahsulotni to'g'ri ishga tushirish orasida jiddiy muhandislik ishi bor. Banklar buni oldindan rejalashtirsa yaxshi bo'ladi.
Xullas, bu yangilik islomiy moliya qonundan amaliyotga o'tayotganining belgisi. Endi asosiy savol arizalar soni emas, birinchi mahsulotlar sifati bo'ladi.
Manbalar: @bnn_uz, 28.10.2026; Gazeta.uz, 26.10.2026; UzDaily, 27.10.2026; Spot.uz, 21.07.2026; Gazeta.uz, 25.03.2026; Kun.uz, 26.08.2026. Bu investitsiya maslahati emas, shaxsiy fikr.
// izohlar
Izohlar yuklanmoqda...